Giải ngân vốn đầu tư công từ lâu được xem là một trong những điểm nghẽn trong điều hành kinh tế. Tuy nhiên, theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân – Trưởng bộ môn Thị trường tài chính, Khoa Ngân hàng, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH), nếu thể chế được cải cách, công tác quản trị được cải thiện thì mục tiêu giải ngân 100% trong năm 2025 hoàn toàn có thể đạt được. Đây là một thách thức lớn nhưng vẫn khả thi nếu có sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt từ tất cả các cấp, các ngành.
Theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân, quyết tâm của Chính phủ trong việc hoàn thành giải ngân 100% vốn đầu tư công vào cuối kỳ kế hoạch 2021–2025 thể hiện một cam kết chính trị mạnh mẽ. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy vẫn còn nhiều khó khăn, điển hình là những vướng mắc về giải phóng mặt bằng, thiếu vật liệu, bất cập trong quy hoạch, cũng như tâm lý e ngại trách nhiệm từ phía cán bộ thực thi.
Mặc dù vậy, Chính phủ đã có nhiều động thái quyết liệt nhằm tháo gỡ các rào cản: từ việc đẩy mạnh phân cấp, hoàn thiện hành lang pháp lý, cho đến thành lập các tổ công tác đặc biệt để tháo gỡ khó khăn tại từng dự án cụ thể. Nếu sự phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương tiếp tục được tăng cường, thì mục tiêu giải ngân 100% không chỉ là khả thi mà còn có thể tạo động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô và hướng đến phát triển bền vững.
Tính đến ngày 30/6, kế hoạch vốn đầu tư công ước đạt khoảng 264,8 nghìn tỷ đồng, tương đương 32,06% – một con số tích cực, cao hơn cả về giá trị lẫn tỷ lệ so với cùng kỳ năm 2024. Tuy nhiên, theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân, đây vẫn chưa phải là mức có thể an tâm. Để hoàn thành mục tiêu cả năm, các bộ, ngành và địa phương cần tiếp tục tăng tốc, đặc biệt là trong việc tháo gỡ những vướng mắc cố hữu như thủ tục hành chính rườm rà, thiếu cơ chế đặc thù, và sự chậm trễ trong phê duyệt do tâm lý sợ sai.
Ông cho rằng vấn đề then chốt hiện nay không nằm ở tài chính mà chủ yếu là ở khâu quản trị. Ngân sách nhà nước luôn sẵn sàng, nhưng nhiều dự án không thể giải ngân do chưa hoàn tất thủ tục pháp lý, chưa giải quyết được vấn đề đất đai hay còn vướng ở khâu đấu thầu. Tâm lý “né trách nhiệm” phổ biến ở một bộ phận cán bộ, nhất là trong bối cảnh các quy định về phòng, chống tham nhũng ngày càng siết chặt, khiến nhiều người ngại ký duyệt, dẫn đến trì trệ trong toàn hệ thống. Do đó, giải pháp căn bản là cải cách thể chế, tăng cường trách nhiệm giải trình và khuyến khích đổi mới trong thực thi đầu tư công.
Một trong những “điểm nghẽn thể chế” lớn nhất, theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân, là sự chồng chéo giữa các luật – như Luật Đầu tư công, Luật Đất đai, Luật Đấu thầu và Luật Xây dựng – khiến việc hiểu và áp dụng ở mỗi địa phương trở nên khác nhau, gây ách tắc trong triển khai. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh vốn, chuyển đổi danh mục đầu tư vẫn còn cứng nhắc, trong khi giải phóng mặt bằng thì kéo dài do cơ chế bồi thường chưa thống nhất. Sự phối hợp giữa các cấp còn lỏng lẻo, thiếu trách nhiệm cụ thể, và năng lực quản lý tại nhiều ban quản lý dự án còn hạn chế.
Dù Luật Đầu tư công đã nhiều lần được sửa đổi để khắc phục các bất cập, nhưng việc thực hiện vẫn còn vướng, nhất là ở khâu thủ tục, phân cấp và tính linh hoạt trong điều hành. Để nâng cao hiệu quả đầu tư công, cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, cần đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn quy trình từ khâu chuẩn bị đến thẩm định và giải ngân. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ chế một cửa điện tử và liên thông dữ liệu sẽ giúp hạn chế tình trạng chồng chéo, tiết kiệm thời gian và chi phí.
Thứ hai, cần phân cấp thực chất cho địa phương nhưng đi kèm với cơ chế giám sát rõ ràng. Các địa phương cần được trao quyền chủ động điều chỉnh danh mục và phân bổ vốn trong phạm vi kế hoạch tổng thể đã được phê duyệt, đồng thời phải chịu trách nhiệm giải trình đầy đủ và thực hiện hậu kiểm nghiêm túc.
Thứ ba, nâng cao năng lực và trách nhiệm của chủ đầu tư và ban quản lý dự án là yếu tố then chốt. Cần có cơ chế khen thưởng – kỷ luật rõ ràng, xử lý nghiêm các trường hợp chậm tiến độ hoặc thi công kém chất lượng. Việc bổ sung cơ chế đánh giá định kỳ và công khai kết quả thực hiện dự án sẽ giúp tăng tính minh bạch và tạo áp lực cải thiện hiệu quả.
Thứ tư, cần hoàn thiện các quy định về chuẩn bị đầu tư – đặc biệt là các khâu liên quan đến quy hoạch, giải phóng mặt bằng và đấu thầu – với quy trình rõ ràng và tiêu chí lựa chọn cụ thể, tránh tình trạng xin – cho và dàn trải nguồn lực. Đồng thời, khuyến khích áp dụng mô hình đầu tư công – tư (PPP), xã hội hóa ở những lĩnh vực phù hợp, kết hợp ứng dụng công nghệ để giám sát tiến độ và chất lượng thi công theo thời gian thực.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư công cũng được xem là yêu cầu cấp thiết, nhằm tăng tính minh bạch, hỗ trợ giám sát xã hội và tạo nền tảng cho việc sử dụng hiệu quả nguồn vốn ngân sách.
Nhìn về giai đoạn 2025 – 2030, PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân cho rằng giải pháp cốt lõi là thay đổi tư duy tiếp cận: Không nên chạy theo số lượng giải ngân mà bỏ qua hiệu quả thực chất. Ông lấy ví dụ từ “chiếc kính vỡ” của nhà kinh tế học Bastiat để nhấn mạnh rằng việc đầu tư chỉ để tăng chỉ tiêu ngắn hạn mà không tạo ra giá trị thực sẽ không giúp nền kinh tế giàu lên, thậm chí còn gây lãng phí nguồn lực.
Thay vào đó, đầu tư công cần tập trung vào các lĩnh vực chiến lược như hạ tầng, chuyển đổi số, đổi mới công nghệ và phát triển xanh – những lĩnh vực mà khu vực tư nhân chưa đủ năng lực hoặc chưa sẵn sàng đầu tư. Mỗi dự án cần được chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ đầu, từ quy hoạch đến pháp lý và năng lực thực hiện, đi kèm quy trình giám sát minh bạch, phân công trách nhiệm rõ ràng.
Nếu thực hiện tốt, đầu tư công không chỉ đóng vai trò là động lực ngắn hạn cho tăng trưởng, mà còn là nền tảng vững chắc cho phát triển dài hạn của đất nước.
|Nguồn: Tuấn Thủy, 24/06/2025
